Powonienie.

Powonienie czyli węch jest jednym z dwóch tzw. ?zmysłów chemicznych?. Istota tego zmysłu zasadza się na umiejętności rozpoznawania określonych związków chemicznych lub ich mieszanin w otoczeniu.
Narząd węchu człowieka jest doskonale rozwinięty, a ponad 1000 genów koduje syntezę białek receptorowych dla substancji zapachowych.
Zapachy odczuwa się na skutek kontaktu związków o własnościach zapachowych ze wspomnianymi wyżej receptorami, które rozpoznają je i przesyłają odpowiednie sygnały do mózgu. U człowieka receptory zapachowe znajdują się w kanałach nosowych, w ich szczytowej części, tuż pod oczami i częściowo między nimi. Są one zgrupowane w dwóch obszarach o powierzchni około 2,5 cm?. Zawierają w sumie przeciętnie ok. 50000000 komórek receptorowych. Związki zapachowe muszą mieć zdolność do przeniknięcia przez błonę śluzową, którą są otoczone receptory. Sama błona dokonuje wstępnej selekcji zapachów i dopuszcza określone grupy związków do specyficznych grup receptorów.
Niektóre związki chemiczne są wyczuwalne przez człowieka już przy stężeniach rzędu 0,5 ppm. (parts per milion ? cząstek na milion). Tylko 8 cząsteczek substancji zapachowej wystarczy do wywołania odpowiedniego impulsu nerwowego.
Z receptorów impuls nerwowy przekazywany jest do opuszki węchowej zlokalizowanej bezpośrednio nad receptorami, poniżej płatów czołowych kory mózgowej. Następnie informacje przekazywane są do węchomózgowia. Przekaz tych bodźców ma charakter szybki i bezpośredni, w odróżnieniu od np.: zmysłu dotyku czy wzroku, gdzie między zmysłem a korą mózgową odpowiedzialną za przetwarzanie odpowiednich informacji znajduje się wiele pośrednich ?stacji przekaźnikowych?.
Dość szybko można przyzwyczaić się do zapachów i po pewnym czasie przebywania wśród nich przestaje się je wyczuwać. Wrażliwość na zapachy jest cechą indywidualną, więc można się spodziewać dużych różnic pomiędzy poszczególnymi osobami. Z wiekiem węch osłabia się nieco, ale też nie bez znaczenia jest tryb życia – na przykład nałogowi palacze mają znacznie słabszy węch niż ludzie niepalący. Węch jest silnie związany z emocjami i dlatego to, co dla jednych jest miłym zapachem, dla innych może być nie do zniesienia.
Węch, który u większości ssaków pełni bardzo istotną rolę i w wielu przypadkach warunkuje ich przeżycie, u człowieka uważany był za zmysł związany z pewnymi odczuciami hedonistycznymi. Ostatnie badania wskazują, że funkcja układu węchowego jest niedoceniana, a przecież jest on zaangażowany w rozmaite procesy życiowe człowieka począwszy od momentu jego narodzenia. Układ węchowy człowieka rozpoczyna funkcjonować już w życiu płodowym, a zapach piersi matki pomaga śpiącemu noworodkowi odszukać jej sutek.
Wyróżnia się 9 kategorii zapachowych:
1) aromatyczne (pieprz, migdał),
2) eteryczne (eter, wosk pszczeli),
3) balsamiczne (kwiaty, balsam, wanilia),
4) allylkakodylowe (siarkowodór, chlor),
5) ambro-moszusowe (ambra, żółć),
6) spaleniznowe (dym tytoniowy, naftalina),
7) przykre (pluskwiaki),
8) kaprylowe (pot, zjełczały tłuszcz),
9) wstrętne (padliwo).
Bodźce węchowe jako czynniki wpływające na psychikę i zachowanie człowieka znane były od zarania kultury. Świadczą o tym zapisy mówiące o stosowaniu kadzideł i ziół podczas uroczystości oficjalnych i rodzinnych. Druga grupa popularnych zapachów to afrodyzjaki, olejki i perfumy, których podstawowe składniki uzyskiwano z wydzielin gruczołów różnych ssaków, a obecnie produkcją ich zajmuje się gigantycznie rozwinięty przemysł kosmetyczny.
Choroby zmysłu powonienia są spowodowane zaburzeniami w kontaktowaniu się substancji zapachowych z nabłonkiem węchowym, z uszkodzeniami samych receptorów czy też z uszkodzeniem ośrodkowego układu nerwowego (mózgowia).
Zaburzenie kontaktowania się z nabłonkiem węchowym może wynikać z obrzęku błony śluzowej nosa w przebiegu infekcji wirusowych (gdy ktoś ma silny katar ? nie czuje zapachów). Podobnie, zaburzenie tego typu może powstawać w zapaleniu zatok, alergicznym nieżycie błony śluzowej nosa, zaburzeniach anatomicznych.
Uszkodzenie receptorów z kolei może być wynikiem procesów nowotworowych, także infekcji (bakteryjnych czy wirusowych) lub może powstać wskutek wdychania substancji toksycznych.
Do uszkodzenia ośrodkowego układu nerwowego dojść może w wyniku urazów, nowotworów, choroby Alzheimera, niedoborów niektórych witamin, na skutek pewnych leków lub zaburzeń hormonalnych.
Wyróżniamy kilka kategorii zaburzeń węchu: całkowity brak węchu, częściowy brak węchu (dotyczy tylko niektórych zapachów), upośledzenie węchu (zmniejszone odczuwanie wszystkich zapachów) lub nieprawidłowe odczuwanie zapachów (niewłaściwe odczuwanie pewnych zapachów lub odczuwanie zapachu substancji bezwonnych).
Oprócz tego możemy się spotkać z nadwrażliwością na zapachy. Może to dotyczyć wszystkich zapachów lub tylko niektórych.
Leczenie jest zależne od przyczyny. Infekcje nie dają zwykle trwałych zaburzeń węchu. W leczeniu zakażeń bakteryjnych stosujemy antybiotyki; infekcje wirusowe na ogół leczą się same. W przypadku procesów rozrostowych (nowotworowych) leczenie polega na usunięciu guza.
Niestety, leczenie pacjentów z uszkodzeniami receptorów lub szlaków nerwowych w mózgowiu jest najczęściej nieskuteczne. Pocieszającym jest fakt, że niektóre z nich mogą ustępować samodzielnie, bez leczenia. Są przesłanki, by wiązać niektóre przypadki zaburzeń węchowych z niedoborami mikroelementów, głównie cynku.

dr n. med. Zbigniew Martyka

Źródło nr 28/2008

Autor: Dr n. med. Zbigniew Martyka publikuje swoje felietony na łamach Tygodnika Rodzin Katolickich ?Źródło?- www.zrodlo.krakow.pl . Kontakt z Autorem: Przychodnia Lekarska ?Triada? w Tarnowie, ul. Nowy Świat 40, rejestracja od 8.00 do 20.00, tel. 0-14, 622- 39- 22.

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany.

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>